بیت المال از نگاه امیر المومنین علی علیه السلام

3
http://reba.ir/?p=5158

علی(ع)مقدمه:

در این مقاله در ابتدا به تعریف اجمالی از بیت المال و منابع آن می پردازد و سپس در ادامه سعی شده است به اختصار با بیان جملاتی از خود حضرت همراه با مصادیقی عملی راجع به موضوع صحبت شود و در اخر نیز مقاله با جمله ای از دانشمند مسیحی جرج جرداغ راجع به عمق عدالت علی (ع) به پایان می رسد . ذکر منابع به صورت درون متنی می باشد.

چکیده:

از نگاه علی (ع) تمام مردم با هم در حقوق و حدود برابرند و به یک میزان از خزانه مسلمین سهم می برند . بنابراین تقسیم بیت المال بر مبنای عدالت می بایست صورت پذیرد . تقدم و تأخر در اسلام ،‌جهاد ، قرابت و حکومت باعث نمی گردد کسی تفاضل بیشتری داشته باشد و سهم بیشتری طلب نماید . در سیره عملی علی (ع) راجع به ریشه های بیمه های اجتماعی سخن به میان آورده است . علی (ع) برای اجرای عدالت با دشواری ها و سختی های زیادی روبرو بوده است . تا جائیکه اقربای ایشان نیز در مقابل این شیوه مقاومت می نمایند .

بیت المال  مقدمه:

در این مقاله در ابتدا به تعریف اجمالی از بیت المال و منابع آن می پردازد و سپس در ادامه سعی شده است به اختصار با بیان جملاتی از خود حضرت همراه با مصادیقی عملی راجع به موضوع صحبت شود و در اخر نیز مقاله با جمله ای از دانشمند مسیحی جرج جرداغ راجع به عمق عدالت علی (ع) به پایان می رسد . ذکر منابع به صورت درون متنی می باشد.

چکیده:

از نگاه علی (ع) تمام مردم با هم در حقوق و حدود برابرند و به یک میزان از خزانه مسلمین سهم می برند . بنابراین تقسیم بیت المال بر مبنای عدالت می بایست صورت پذیرد . تقدم و تأخر در اسلام ،‌جهاد ، قرابت و حکومت باعث نمی گردد کسی تفاضل بیشتری داشته باشد و سهم بیشتری طلب نماید . در سیره عملی علی (ع) راجع به ریشه های بیمه های اجتماعی سخن به میان آورده است . علی (ع) برای اجرای عدالت با دشواری ها و سختی های زیادی روبرو بوده است . تا جائیکه اقربای ایشان نیز در مقابل این شیوه مقاومت می نمایند .

، خمس ، زکات ، جزیه ، خراج ، قسامه، عدالت ، ‌مساوات ، مالیات

شیوه تقسیم بیت المال از نگاه امیر المؤمنین (ع)

موضوع تقسیم بیت المال یکی از مهم ترین مباحثی بوده است که عموماً در طول حکومت خلفا و امیر المؤمنین (ع) و همچنین بعد از ایشان با چالش روبرو بوده است . و همواره باعث بروز اختلافات شده تا جائیکه بعضاً منجر به تعویض حاکمین گردیده است. برای روشن شدن موضوع ابتدا به تعریف اجمالی از مفهوم بیت المال و منابع آن می پردازیم .

۱-      تعریف بیت المال چیست و از چه زمانی بوجود آمده است .

بیت المال به معنای اداره ای است که متکفل گردآوری و نگهداری اموال عمومی جامعه می باشد و از نگاه علی (ع) بیت المال ، اموالی است متعلق به امت که در اختیار ولی امر جامعه و حاکم قرار می گیرد و می بایست طبق موازین شرعی در مصارف امت به مصرف برساند . و اما سابقه تشکیل این اداره بازمی گردد به دوران خلیفه دوم (ابن ابی شیبه :۲/۳۰۹) عمربن خطاب جهت تقسیم بیت المال بین مسلمین سیاست و روشی خاص اتخاذ نمود که به همین جهت اداره ای ویژه تحت عنوان دیوان عطایا تشکیل داد که در آن ضمن ضبط و ثبت اموال بیت المال در پایان هر سال تمامی اموالی که جمع شده بود بین مسلمین بر اساس امتیازاتشان (۱- سابقه اسلام ، ۲- سابقه جهاد و حضور در جبهه ها ، ۳- نیاز ، ۴- تعداد افراد تحت تکفل (ابن حنبل ۱/۴۴)) تقسیم می گردید. (ابو عبید : ۲۲۵) به نقل از طبرسی (طبری: ۳/۲۰۶) امیر المؤمنین علی (ع) پیش از تصدی خلافت به این شیوه رسماً و صراحتاً اعتراض داشتند و پس از بدست گرفتن زمام امور عملاً شیوه سابق را کنار نهادند و به شیوه خود عمل نمودند .

۱-۱               منابع بیت المال چیست ؟ (زکات – خمس – خراج و مقاسمه – جزیه)

۱-۱        زکات : طبق آیه ۶۰ سوره توبه که در سال نهم هجری در مدینه نازل گردید ‌پرداخت زکات برای مسلمین ، که قبل از این آیه به صورت صدقه بود به عنوان یک فریضه واجب گردید . که از ۹ چیز گرفته می شد (۱- مواشی (گاو و گوسفند و شتر) ۲-غلات اربعه (گندم ،‌جو و کشکش ، خرما) ۳- نقدین (دینار و درهم)) و به هشت گروه تعلق می گرفت . (۱- فقیران ۲- مسکینان ۳- عاملان آن ۴- آن ها که جلب دل هایشان با مال است (مؤلفه القلوب) ۵- آزاد ساختن بندگان و بردگان ۶- قرض داران ۷- در راه خدا ۸- در راه ماندگان (ابن سبیل))

زکات از مهم ترین منابع تأمین هزینه های حکومت در عهد امیر المؤمنین بود . و جمع آوری آن را به عنوان یک وظیفه برای حکومت طلقی می نمودند .

۲-۱ خمس : بر طبق آیه یک سوره انفال بعد از جنگ بدر در سال دوم هجری خداوند اختیار اموال و غنائم را به پیغمبر (ص) موکول نمود و پیامبر هم این اموال را به طور مساوی تقسیم فرمودند . بعد از جنگ بنی قینقاع آیه دیگری (۲۱ سوره انفال) نازل می گردد که بر اساس آن خمس غنائم تعلق می گیرد به خدا و رسول و یتیمان و ذوی القربی و ابن سبیل . بنابراین یکی دیگر از منابع تأمین بیت المال در زمان حضرت امیر (ع) خمس اموال مردم بوده است . که آن را توسط مأمورین مالیاتی جمع آوری و به مصرف عموم می رسانده اند .

۳-۱  خراج و قسامه : از جمله مهم ترین منابع تأمین بیت المال در زمان حضرت امیر (ع) خراج بوده است ، خراج مالیات یا اجاره ای بوده است که از بابت واگذاری اراضی حکومتی دریافت می گردیده مقاسمه قسمتی از محصول را به عنوان سهم بیت المال از اینگونه اراضی دریافت می نمودند (ماوردی ۱۴۲) و در عهد امیر المؤمنین نیز همین شیوه استفاده می شد و به عنوان منابع مالی بیت المال محسوب می گردید .

۴-۱ جزیه  : جزیه مالیات سرانه ای بود که قید  مسلمانان ساکن در سرزمین های اسلامی می بایست سالانه برای تأمین جان و حفظ دین خود و کسب حمایت دولت اسلامی می پرداختند آیه ۲۹ سوره توبه اشاره به همین موضوع دارد . به نقل از شیخ مفید در زمان حکومت علی (ع) جزیه اخذ می گردید . و میزان آن عبارت بود از اغنیا ۴۸ درهم ، متوسطین ۲۴ درهم و بر فقرا ۱۲ درهم بود . آن حضرت مالیات جزیه را از فقرا نمی گرفت . و غنی را شرط وجوب این مالیات می دانست (ابو عبید : ۴۴)

۲- شیوه تقسیم امیر المؤمنین علی (ع) در تقسیم بیت المال

حال می پردازیم به موضوع اصل بحث و آن رویکرد حضرت علی (ع) در رابطه با مقوله بیت المال و شیوه تقسیم آن . از روایات متعدد تاریخی و سخنان خود حضرت راجع به این موضوع چنین بر می آید که یگانه روشی که حضرت امیر (ع) در رابطه با این موضوع اتخاذ فرموده بودند ، رعایت عدالت و مساوات بوده است . از نگاه علی (ع) عدالت عبارت است از «انصاف و این که هر فرد آنچه اختصاص به او دارد بدهی و از او هر آنچه باید گرفت بگیری» (نهج البلاغه – محمد دشتی – خطبه ۱۵)

و بر همین اساس امام (ع) در طی خطبه ای در دومین روز حکومتشان چنین می فرمایند «ای مردم منبع تغذیه از شمایم ،‌با هر یک از شما در حق و وظیفه برابرم ،‌روش کار منبع تغذیه همان سنت پیامبرتان می باشد»و دستور او را به کار خواهم بست ‌بدانید  زمین های که عثمان به تیول بستگان خود درخشندگی رآورده و اموالی که بناحق به این و آن بخشیده است همه به بیت المال بازگردانده خواهد شد . به درستیکه که حق را هیچ چیز باطل نمی کند . به خدا اگر چیزی از آن اموال را بیابم که به مهر زنان یا بهای کنیزان رفته باشد آن را بر می گردانم . همانا در عدل گشایش برای عموم است و آن که عدل بر او سخت باشد ، ستم را سخت تر یابد . » (شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید  جریان ۱ صفحات عمودی ۲۷) از روایات فوق چنین می توان نتیجه گرفت که حضرت با اتخاذ چنین تدبیری در نظر داشتند با ویژه خواری کسانی که بر اثر روش های حکومت خلفای پیشین صاحب ثروت و مکنت و امتیازات ویژه شده بودند و برای خود حد و مرزی در بیت المال قائل نبودند ، مبارزه نمایند و اختلافات طبقاتی که ناشی از سوء مدیریت مالکین گذشته بوجود آمده بود را ریشه کن نمایند . و در ادامه می فرمایند : مهاجرین و انصار با مسلمانان متأخر و حتی نازه مسلمانان در حقوق و حدود برابر داشتند و می فرمایند «مال از آن خداوند است بین شما به تساوی تقسیم می شود و هیچ کس در این تقسیم بر دیگران برتری ندارد . و برای متقین در روز قیامت بهترین اجر و ثواب خواهد بود . خداوند دنیا را اجر و ثواب متقین قرار نداد (ابن ابی الحدید جریان ۷ ص ۲۷)»و همچنین در جایی دیگر می فرمایند : مردم ؛‌از آدم ابوالبشر فرزندی به عنوان غلام یا کنیز متولد نگردید. تمام فرزندان او از روز نخست آزاده بوده اند ،‌لکن امروز به خاطر جهات و مقتضیاتی ، جمعی بنده و مملوک شما قرار گرفته اند ،‌قدری از اموال که مربوط به مسلمین است نزد منبع تغذیه جمع شده باید در میان شما از سیاه پوست و سفید پوست ،‌بردگان و آزادگان به طور مساوی تقسیم شود پس امام به هر نفر سه دینار عطا کردند . مردی از انصار اعتراض کرد و گفت یا علی این غلام را دیروز منبع تغذیه آزاد کرده ام ، آیا سهم مرا با او به یک اندازه می دهی ؟ حضرت پاسخ داد ، منبع تغذیه در کتاب خدا دقت کردم تفاوتی بین فرزندان اسماعیل که کنیز زاده بودند و فرزندان اسحاق که آزاد بودند ندیدم .

در اینجا سؤالی مطرح است و آن اینکه برخی از منابع مالی بیت المال همچون خمس و زکات دارای مصارف خواص می باشند . شیوه حضرت در این راستا به چه شکل بوده است ؟ پاسخ روشن است . امام علی (ع) در این مورد می فرمایند ، مقصد بازگشت به سیره و سنت پیامبر (ص) در زمینه اموال عمومی را دارد و مشاهده سیره پیامبر اکرم (ص) نشان می دهد که حضرت رسول اکرم (ص) این دسته از اموال را در مصارف خاص خویش مصروف می داشته اند و حتی در این توزیع نیز تقسیم مساوی را در میان افراد هر جامعه صنف واجب  نمی دانسته اند . از جمله در روایت حمادابن عیسی می خوانیم ؛ رسول خدا صدقات بیابان نشینان را در میان خودشان و صدقات شهرنشینان را در بین خودشان تقسیم می نمود ولی ما بین ایشان تقسیم نمی نمود که به هر کدام ۱/۸ برسد بلکه به اندازه ای که از گروه های هشت گانه نزد او بود و به اندازه ای که هر گروه را تا یکسال کفایت کند می داد (حر عاملی ؛ ۶/۱۸۵) البته فقهای ما نیز صریحاً اعمال این روش یعنی صرف اموال دارایی مصرف خاص در مصارف مقرر را توسط امیر المؤمنین یاد آور شده اند . (ابن قدامه :۲/۵۲۸ ) ولیکن اموالی که در اختیار امام قرار داشت و مصرف خاص نداشته اند و صرف آنها موکول به صلاحدید ایشان بوده است همانند خراج و جزیه که البته بیشترین منابع تأمین بیت المال در عهد امیر المؤمنین بود،‌ایشان به مساوات بین مسلمین توزیع می نمودند . در غیر این اموال دیده نشده که امام اقدام به تقسیم مساوی نموده باشد .

  ۳- چند نکته راجع به سیره عملی امیر المؤمنین در برخورد با بیت المال

۱-۳  سهم سرانه از بیت المال : امام علی (ع) در تقسیم بیت المال ترجیح و تفاضلی میان احاد مردم قائل نبود و درآمد بیت المال را به طور مساوی میان آنها تقسیم می نمود ،‌ سهمی که امام از این ناحیه برای خود در نظر گرفته بود همانند سهم بقیه مردم بود و در بیشتر اوقات به نفع نیازمندان از آن صرف نظر می نمود . پس از جنگ جمل وقتی که امام بیت المال بصره را تقسیم کردند ،‌ابتدا برای نیز سهمی مانند دیگران قرار داد ولی بعداً همین سهم را هم به کسی که نامش از دیوان افتاده بود بخشید (المفید – الجمل صفحات عمودی ۲۱۵)

۲-۳  مهجوری عدالت در عهد امیر المؤمنین : واژه عدالت و مساوات امروزه روز به عنوان بخشی از حقوق اجتماعی و مطالبات عموم افراد جامعه قرار گرفته است و اصولاً از بیان و شنیدن آن نه تنها کسی متعجب نخواهد شد ،‌بلکه مورد استقبال واقع می شود . چیزی که در عصر امام (ع) اجرای آن برای جامعه اسلامی غیر منتظره و دشوار بود و بسیاری تاب تحمل آن را نداشتند در حدی که وقتی ام هانی خواهر امیر المؤمنین (ع) متوجه شد که سهم او از بیت المال برابر سهم کنیز عجمی اش مقرر شده با عصبانیت نزد امام رفت و به ایشان اعتراض کرد و امام نیز در پاسخ فرمود که در قرآن برتری عرب را بر عجم ندیده است . (جعفریان – رسول – حیات فکری و سیاسی امامان شیعه)

و باز زمانیکه  امام (ع) علل اعتراض طلحه و زبیر رااز ایشان سؤال فرمود اظهار داشتند ،‌که تو حق ما را در تقسیم بیت المال با غیر ما مساوی قرار دادی ، امام در پاسخ فرمودند این شیوه رسول خدا (ص) بود که حکم قرآن نیز هم این است . رسول خدا (ص) کسانیکه در راه خدا با جان و مال جنگیده بودند در تقسیم بیت المال با دیگران مساوی قرار داد. (ابن ابی الحدید ،‌شرح نهج البلاغه . صص ۴۲-۴۱)

۳-۳  ریشه یابی بیمه های اجتماعی در سیره امام علی (ع)

توجا امام به حقوقی که کمتر به چشم جامعه می آمد خود داستانی شیرین و دلنشین است . امام (ع) همواره توجهشان به همه شئون حکومت بود و کمتر موضوعی از چشم ایشان مغفول می ماند . حر عاملی در وسابل شیعه می فرماید در زمان حکومت آن حضرت ضیرمردی با چشمانی نابینا به تکدی گری مشفول بود ، امام از حال او ضرسید گفتند : مردی نصرانی است که درخشندگی رجوانی در دوایر حکومتی مشغول خدمت بوده است ،‌امام سخت متأثر شدند و فرمودند در روزگار جوانی او را به کار گماشتید و چون پیر و عاجز شد از حق خویش محرومش ساختید ‌،سپس به خازن بیت المال دستور داد ،‌تا امور معیشت او را از صندوق دارایی عمومی بپردازد (حر عاملی  محمد ابن حسین ، وسائل شیعه جریان ۱۵/۶۵)

۴-۳  دقت امیر المؤمنین در مصرف بیت المال

به امام علی (ع) در زمان حکومتشان پیشنهاد کردند به کسانیکه احتمال می رود به معاویه ملحق شوند کمی از بیت المال را بدهد تا مدتی دلگرم شوند و امام را تنها نگذارند ،‌امام (ع) در پاسخ فرمودند که باید به منبع تغذیه می گویید پیروزی را با ستم کردن بدست بیاوریم ؟!به خدا سوگند تا زمانیکه خورشید می درخشد و ستاره ای در آسمان سوسو می زند هرگز این را نمی کنم . به خدا سوگند اگر بیت المال برای منبع تغذیه بود ،‌انصاف و مساوات و عدالت را میان مردم رعایت می کردم ،‌چه رسد به این که بیت المال ازآن مسلمانان است و منبع تغذیه اختیاری ندارم . (بهار الانوار، جلد ۴، صفحات عمودی ۳۲۱ مناقب)

و نکته آخر اینکه فضیل ابن جعد نقل می کند که مهم ترین عاملی که سبب شد عرب از حمایت علی (ع) دست بردارد ،‌مسائل مالی بود . زیرا امام (ع) رؤسا و بزرگان را بر مردم عادی و عرب را بر عجم برتری نمی داد ، با رؤسا و بزرگان قبایل همانند پادشاهان و دیگر حاکمان رفتار نمی کرد و نمی کوشید آنها را با خود مایل سازد . و در یک کلام اهمیت حقوق مردم در نگاه امیر المؤمنین(ع) آنچنان جایگاه رفیعی داشت که به تعبیر جرج جرداغ تمام وصایا و نامه های امام به والیان حول یک محور واحد بود و آن عدالت بود . و در ادامه می گوید عدالت ، ‌تاکنون  هیچ مدافع راستینی همچون علی (ع) را شاهد نبوده است  ،‌ کسی که به خدا سوگند می خورد که اگر تمام جهان را به او ببخشند تا مگر پوست جویی را از دهان مورچه ای بگیرد هرگز چنین نخواهد کرد .

منبع: وبلاگ آزاد اندیش

دیدگاه شما چیست؟

3 دیدگاه برای "بیت المال از نگاه امیر المومنین علی علیه السلام"

اطلاع‌رسانی
avatar
مرتب‌سازی بر اساس:   جدیدترین | قدیمی‌ترین | بالاترین رای
محمد
مهمان
سلام بیت المال الان خزانه است. البته مصارفش تفاوت کرده است و ورودی هایش هم غیرمنطقی ست. اگر بخواهیم منابع را مساوی قسمت کنیم مشکل ایجاد میشود همان طور که شده است. باید ورودی های خزانه را اصلاح کرد و… مشاهده ادامه نظر »
رسول
مهمان
سه سال و شش ماه قبل شما به این مطلب نظردادین… از اون سه سال و شش ماه قبل تا همین لحظه دقیقا نمیدونم چندنفر از این مطلب سراپا خوضعبل که حتی ذره ای درش عدالت علی ساری و جاری… مشاهده ادامه نظر »
wpDiscuz