با توجه به تغییر قالب سایت و تغییراتی در بخش های گوناگون، مشکلاتی در بخش های گوناگون بوجود آمده که در حال رفع این مشکلات و بازسازی بخش های آسیب دیده هستیم. از شکیبایی شما متشکریم.

تحریم ربا از نظر احادیث

تحریم عمل زشت ربا،در روایات بسیار زیاد و گسترده‏اى مطرح شده است. این روایات به قدرى زیاد است که شاید به سر حد تواتر برسد، در این روایات تعبیرات بسیار تکان دهنده‏اى در مورد این کار اقتصادى ظالمانه و غیر انسانى وارد شده است که درباره کمتر گناهى دیده مى‏شود. در برخی روایات رباخوارى با عمل زشت منافى عفت مقایسه شده و از آن بدتر شمرده شده است.

از جمله در حدیثى آمده است که پیغمبر اکرم (ص) به على (ع) فرمود: «یا على درهم ربا اعظم عندالله من سبعین زنیه…؛ اى على! یک درهم از ربا از نظر گناه و معصیت بدتر از هفتاد بار زناست».
حتى تعبیراتى بسیار تندتر و شدیدتر از این هم موجود است. این تعبیر در روایات متعدد دیگرى وارد شده است ولى با اعداد و ارقام مختلف، در بعضى از روایات معادل ۳۳ بار (وسایل الشیعه، جلد ۱۲، ابواب الربا)
و در روایت دیگر معادل ۳۰ بار (مستدرک الوسایل، جلد ۱۳، ابواب الربا، باب ۱، حدیث ۱۴) و در بعضى معادل ۲۰ بار (وسایل الشیعه، جلد ۱۲، ابواب الربا، باب ۱، حدیث ۵) و در بعضى معادل یک بار (وسایل الشیعه، جلد ۱۲، ابواب الربا، باب ۱، حدیث ۶ و ۲۲) عمل منافى عفت شمرده شده است.
همه مى‏دانند اسلام به شدت با اعمال منافى عفت برخورد مى‏کند، حال باید حساب کرد که زیان و زشتى رباخوارى چقدر زیاد است که درباره آن چنین مى‏گوید و این از صریحترین دلایل بر حرمت ربا در اسلام است.

در اینجا این سؤال پیش مى‏آید که چرا عددها در روایات مزبور تا این حد متفاوت و مختلف است؟ در پاسخ این سؤال مى‏توان گفت که رباها مختلف است همه انواع ربا بد، ظالمانه و زشت است، ولى بعضى از بعضى بدتر و زشت‏تر مى‏باشد و این تفاوت اعداد، مربوط به تفاوت انواع رباست؛ مثلا رباى اضعاف مضاعف که شرح آن گذشت با رباى معمولى متفاوت است، و قبح و زشتى آنها یکسان نیست.
و ربا گرفتن از یک انسان بسیار ضعیف که مثلا براى درمان فرزندش مختصرى وام مى‏گیرد با ربا گرفتن از افرادى که در چنین شرایط اضطرارى قرار ندارند فرق مى‏کند و اولى به مراتب زشت‏تر و ظالمانه‏تر است.
تحمیل رباهاى ظالمانه بر یک ملت بزرگ که تمام هستى آنها را به باد مى‏دهد با ربا گرفتن از یک فرد فرق مى‏کند، بنابراین همه انواع ربا زشت و ظالمانه و گناه است ولى بى شک این انواع سلسله مراتبى دارد. اما چرا مقایسه با اعمال منافى عفت شده و از آن بدتر شمرده شده است؟

ممکن است از این نظر باشد که ربا خوارى یکى از عوامل اصلى فقر و اختلاف طبقاتى است و مى‏دانیم یکى از علل فحشاء، فقر و فشار اقتصادى است که سبب شکست جوانان در تشکیل خانواده و کشانیده شدن آنها به فساد است.اگر ریشه فقر خشکانیده شود لااقل بخش مهمى از فحشاء و فساد اخلاقى از میان خواهد رفت، آنها که مقدمات فقر را در جامعه فراهم مى‏سازند در فساد و انحرافات اخلاقى آن شریک و سهیمند، و عمل آنها گاه با چندین بار عمل منافى عفت برابرى مى‏کند!
به هر حال این روایات به روشنى و با صراحت و با تأکیدهاى متعدد دلالت بر تحریم ربا دارد، و آن را همردیف بزرگترین گناهان از نظر اسلام مى‏شمرد (تا حد زناى با محارم و حتى فراتر)، و با توجه به گستردگى این روایات و لحن شدید آنها اگر دلیلى بر حرمت ربا جز این گروه از روایات نبود کافى به نظر مى‏رسید.

در برخی از روایات دیگر ربا و تمام کسانى که به نوعى با آن ارتباط دارند را لعنت مى‏کند.امیر مؤمنان على (ع) مى‏فرماید:«لعن رسول الله (ص) الربا و آکله و بایعه و مشتریه و کاتبه و شاهدیه» ؛ (مستدرک الوسایل، جلد ۱۳، ابواب الربا، باب ۱، حدیث ۸) پیامبر گرامى اسلام (ص) در این روایت «ربا» و پنج طایفه را – که در ارتباط با ربا هستند – لعنت کرده است: کسى که میهمان ربا خوار مى‏شود و از غذایى که از پول ربا تهیه شده است با علم و آگاهى استفاده مى‏کند.، ربا خوار، ربادهنده‏، کسى که ربا را محاسبه مى‏کند، شهود قرارداد ربا.
در هر مورد، که یک چیز حرام، به این گستردگى مورد لعن خداوند قرار مى‏گیرد (وسایل الشیعه، جلد ۱۲، ابواب الربا، باب ۴، حدیث ۳) دلیل بر عظمت حرمت آن کار، و قبح و زشتى فوق‏العاده آن است. این گروه از روایات نیز دلیل بر حرمت ربا و رباخوارى است.
در برخی از روایات دیگر مى‏گوید: ربا بدترین و خبیثترین نوع معاملات است.

امام باقر (ع) مى‏فرمایند: «اخبث المکاسب کسب الربا»: «کثیف‏ترین معاملات، معاملات ربوى است.» حتى از شراب فروشى و قمار و فحشاء، کثیف‏تر است. در حدیث دیگر آمده: «و من الفاظ رسول الله (ص) الموجزه التى لم یسبق الیها: شر المکاسب کسب الربا».«از سخنان کوتاه و پر معنى رسول خدا (ص) که پیش از آن حضرت، سابقه نداشته این است که فرمود: ربا خوارى بدترین نوع کسبهاست». نتیجه این که این گروه از روایات نیز دلالت روشنى بر حرمت ربا دارد ؛ حرمتى شدید و مؤکد.

برخی از روایات دیگر دلالت بر هلاکت ربا خواران در دنیا دارد. امام صادق (ع) می فرماید:«اذا اراد الله بقوم هلاکا ظهر فیهم الربا»: «هنگامى که خداوند اراده هلاکت قومى را کند ربا در میان آنها ظاهر مى‏گردد». معناى این روایت این است که ربا مجازات دنیوى نیز دارد و به هلاکت ربا خواران منهى مى‏شود.
ممکن است سئوال شود چرا خداوند اراده هلاکت مردم و قومى را مى‏کند، تا ربا در بین آنها شیوع پیدا کند و سبب نابودى آنها شود؟ پاسخ این سؤال روشن است، اراده خداوند بدون دلیل نیست، لابد آن قوم مرتکب گناهانى شده‏اند که خداوند حکیم، اراده نابودى آنها را مى‏کند و گرفتار رباخوارى مى‏شوند.
این نکته نیز قابل دقت است که لازم نیست همواره هلاکت، مانند هلاکت و نابودى اقوام پیشین و با صاعقه‏ها و زلزله‏ها مثل قوم لوط و عاد و ثمود باشد، بلکه هلاکت امروزه اشکال دیگرى نیز دارد، بیماریهاى غیرقابل علاجى همچون ایدز و نیز اعتیاد به مواد مرگ آور، انواع بیماریهاى روانى که قسمت عمده‏اى از بیمارستانهاى کشورهاى غربى رابه خود اختصاص داده است و مانند آنها، همه اسباب هلاکت امتهاى گنهکار مى‏تواند باشد؛ و به هر حال این گروه از روایات نیز دلالت بر حرمت شدید ربا دارد.

برخی از روایات دیگر سرانجام رباخوار را آتش دوزخ شمرده است.
امام على (ع) می فرماید: «خمسه اشیاء تقع بخمسه اشیاء ولا بد لتلک الخمسه من النار: من اتجر بغیر علم فلا بدله من اکل الربا، ولابد لا کل الربا من النار»: پنج چیز علت پنج چیز است و سرانجام اینها جهنم است: ۱- تجارت و کسب بدون آگاهى – از احکام فقهى آن – سبب ربا خوارى و منتهى به آن مى‏شود و ربا خوار حتماً در دوزخ خواهد بود» و روشن است که این گونه روایات نیز دلیل بر تحریم این عمل است.
در مورد بر حذر داشتن از ربا پیامبر خدا صلى الله علیه وآله می فرماید:«إن اللهَ‏عز و عجل لَعَنَ آکِلَ الربا ومُوکِلَهُ وکاتِبَهُ وشاهِدَیهِ»: خداوند عزوجل ربا خوار و ربادهنده و کاتب و گواهان آن را لعنت کرده است.

همچنین می فرماید: «أتَیتُ لیلهَ اُسرِیَ بِی على‏ قَومٍ بُطونُهُم کالبیوتِ فیها الحَیاتُ تُرى‏ مِن خارجِ بُطونِهِم، فقلتُ: مَن هؤلاءِ یا جَبرئیلُ؟ قالَ: هؤلاءِ أکَلَهُ الربا»: شبى که به معراج رفتم، بر مردمى گذشتم که شکمهایشان چون خانه‌‏اى بود و در آنها مارهایى وجود داشت که از بیرون شکمهایشان دیده مى‏شد. پرسیدم: اى جبرئیل! اینها کیستند؟ گفت: اینان ربا خوارانند.

امام باقر علیه السلام می فرماید:«أخبَثُ المَکاسِبِ، کَسبُ الربا»: پلیدترین کسب‏ها، رباست.

امام صادق علیه السلام می فرماید:«آکِلُ الربا لا یَخرُجُ مِنَ الدنیا حتى‏ یَتَخَبطَهُ الشیطانُ»: ربا خوار از دنیا نرود، تا آن که شیطان دیوانه‌‏اش کند. همچنین می فرماید:«دِرهَمُ ربا أعظَمُ عِندَاللهِ مِن سَبعینَ زَنیهً بِذاتِ مَحرمٍ فی بیتِ اللهِ الحرامِ»: یک درهم ربا، نزد خداوند سنگین‏تر است از هفتاد بار زنا کردن با محارم در (کعبه) خانه محترم خدا.

در مورد حکمت تحریم ربا امام صادق علیه السلام – در پاسخ به پرسش هشام ابن حکم از علت تحریم ربا می فرماید: «إنهُ لَو کانَ الربا حلالاً لَتَرَکَ الناسُ التجاراتِ وما یَحتاجونَ إلَیهِ فحَرمَ اللهُ الربا لتَفِر الناسُ عنِ الحرامِ إلى التجاراتِ وإلى البَیعِ والشراءِ فَیَتصِلَ ذلکَ بَینَهُم فی القَرضِ»: اگر ربا حلال بود، مردم کار تجارت و کسب مایحتاج خود را رها مى‏کردند. پس خداوند ربا را حرام فرمود، تا مردم از حرام‌خوارى دست کشیده، به تجارت و خرید و فروش روى آورند و زیادى مال را به یکدیگر قرض دهند.
همچنین در پاسخ به سؤال از علت تحریم ربا می فرماید: «لئلا یَتَمانَعَ الناسُ المَعروفَ»: تا این که مردم از احسان کردن به یکدیگر دریغ نورزند.

در مورد عوامل آلوده شدن به ربا امام على علیه السلام می فرماید:«مَعاشِرَ الناسِ، الفِقهَ ثُم المَتجَرَ، واللهِ لَلربا فی هذِهِ الاُمهِ أخفى‏ من دَبِیبِ النملِ عَلى الصفا»: اى مردم ! ابتدا احکام، سپس تجارت ! به خدا قسم که ربا در میان این امت ناپیداتر از حرکت مورچه بر روى تخته سنگ سیاه است.همچنین می فرماید: «مَنِ اتجَرَ بغَیرِ فِقهٍ فَقَدِ ارتَطَمَ فی الربا»: آن که بدون دانستن احکام دین، تجارت و کسب کند، به ورطه ربا درافتد.

در مقایسه قرآن با روایات در مورد ربا باید گفت: از نظر قرآن ربا به طور مطلق ظلم است‏ نه بیرحمی و عدم احسان. ولی در روایات تعبیراتی آمده است‏ که آن تعبیرات بیشتر ربا را محدود می‏کند به ربای مصرفی و استهلاکی یا ربای درماندگان. چندین روایت قریب به این مضمون است که از جمله این روایت: «عن سماعه قال: قلت لابی عبدالله علیه‏السلام: انی رایت الله قد ذکر الربوا فی غیر آیه و کرره»: سماعه می‏گوید به امام صادق (ع) گفتم من می‏بینم خدا ربا را در چند آیه ذکر کرده و تکرار نموده یعنی خیلی اهمیت داده «فقال: او تدری لم‏ ذاک؟» فرمود می‏دانی برای چه؟ گفتم نه.
«قال: لئلا یمتنع الناس من‏ اصطناع المعروف». برای اینکه جلو کار خیر گرفته نشود. یعنی اگر کسی‏ احتیاج داشته باشد البته جای معروف است ظاهر قضیه این است که معروف‏ یعنی کمک کردن در جائی که کسی احتیاج دارد و دیگری باید به او احسان و کمک بکند. خدا ربا را حرام کرده، این راه را بسته تا مردم را از طریق‏ قرض الحسنه برای یکدیگر کارگشائی کنند نه از طریق ربا.

در روایت دیگری از حضرت صادق (ع) آمده است: «و عله تحریم الربوا لعله ذهاب‏ المعروف» علت تحریم ربا این است که جلو احسان و کار خیر و تعاون‏ گرفته نشود.«و تلف الاموال و رغبه الناس فی الربح و ترکهم القرض و القرض صنایع المعروف و لما فی ذلک من الفساد و الظلم و فناء الاموال» یعنی تنها به مسئله عدم احسان تکیه نشده.
ربا موجب فسادها می‏شود که‏ ظاهرا مقصود بیچارگیهاست. کلمه ظلم در این روایت به کار رفته: و گرفتن ربا ظلم است و فناء اموال. مقصود از فناء اموال این است که‏ اموال مردم کشیده می‏شود به طرف رباخوار. فتوای فقها هم در مورد ربا همین طور است که فرقی نگذاشته‏اند میان ربائی که از نوع استهلاکی باشد یا از نوع استنتاجی باشد.