بصورت خلاصه در بررسى پدیده ” حکمت تحریم ربا” میتوان گفت که در پرتو تعالیم دین امور ذیل است:
- مى توان ادعا کرد که در پیکر دین, نظام اقتصاد اسلامی سالم , نقش دستگاه تغذیه دیگر اندام ها را بر عهده دارد که نظام پیچیده اى آن را در برگرفته است.
میزان عملکرد آن از سویى به کارایى درست نظام کنترل کننده و جهت دهنده وابسته است, و از دیگر سو به داده هایى که این دستگاه مى گیرد.
نقش ربا در این میان, نقش خوراک نامناسبى است که به این دستگاه وارد مى شود, و از طریق تغذیه نادرست دیگر بخش ها, کارآمدى درست آن ها را از بین مى برد, و با بیمار ساختن کل مجموعه, با ایجاد پیام هاى انحرافى به جاى رشد کل اندام ها, فقط بخش خاصى از آن را بیمار گونه رشد مى دهد و به تدریج, دیگر نظام و اندام ها را بى رمق مى سازد.
۲. آموزه هاى دین, ,پول, را وسیله اى برمى شمرد که مى تواند نیازهاى گوناگون را برآورد, و کارها را درست به جریان اندازد, و به فرد و جامعه قوام بایسته دهد.
روشن است که هر آن چه در این نقش محورى و اساسى پول, خلل وارد سازد, بر خلاف آموزه هاى دین است و ربا با ایجاد انحراف در نقش پول و بهره گیرى از آن به صورت راه درآمدى بدون کوشش اقتصادى, ,جامعه, را از سامان یابى اساسى و پایدار و رسیدن به سعادت واقعى باز مى دارد و اگر ادعا شود ربا بازده ,سرمایه, است که صاحب سرمایه به ازاى مدت استفاده از پولش دریافت مى کند.
باید گفت: اسلام, به جهت ظالمانه بودن, این شیوه را منع کرده, راه هاى دیگرى براى بهره بردارى از سرمایه پیشنهاد مى کند.
۳. با حاکمیت ربا و رونق یافتن آن, ارزش هاى اصیل اسلامى که فرهنگ دین بر پایه آن ها استوار است, کمرنگ مى شود, و مسائلى چون شریک دانستن تهیدستان در دارایى ثروتمندان, ,قرض الحسنه, (وام بدون بهره), و پاداش هاى فراوان آن و نیز ارزش هاى انسانى آن, انفاق هاى مالى, حق معلوم, تکافل اجتماعى, مساوات مالى, یارى نیازمندان و تکلیف همگانى در برابر نیازهاى عمومى جامعه (مانند سرمایه گذارى براى طرح هاى اجتماعى و عمومى) جنبه آرمانى و حاشیه اى مى یابد.
۴. بررسى آیات روشن مى سازد که ربا به صورت نوعى راه کسب درآمد, و افزون سازى ثروت, فعالیت اقتصادى ,نامشروع, است.
از نظر ,قرآن,, منطق رباخواران و ربادهندگان این است که ربا همچون بیع (فعالیت هاى تجارى و بازرگانى) است; در حالى که اسلام خطر سود و زیان حاصل از معاملات را مى پذیرد, و آن را جریان طبیعى و عادى مى داند; ولى ربا را بر نمى تابد و آن را باعث نابودى کوشش هاى مثبت مى داند که انسان را فقط به سودطلبى مى کشاند و تحمل سود و زیان در کارهاى اقتصادى را از او مى گیرد و این در حالى است که مى دانیم و به تجربه تاریخ ثابت است که هر فعالیت اقتصادى با انواع نگرانى ها آمیخته و با سود و زیان هاى احتمالى همراه است.
۵. معیار اساسى در حرمت ربا, ستم به وام گیرنده نیست, و در هیچ یک از آیات به صراحت, علت حرمت, ستم به وام گیرنده عنوان نشده است.
ملاک اصلى در حرمت, این است که به جریان افتادن ربا, جامعه را از تعادل اقتصادى و ثبات لازم و هدفمندى و همسانى در سطح درآمدها و رشد و توسعه مناسب و انسانى و تحمل سود و زیان, خارج مى کند, و به شکاف طبقاتى مى انجامد و سرمایه هایى افسانه اى در بخش هایى اندک پدید می آورد.
عدل و انصاف از میان مى رود, و هر کس به حق خود آن گونه که باید نمى رسد و این ملاک, اقتصاد سنتى و مدرن نمى شناسد.
وام مصرفى و وام سرمایه اى (تولیدى) نمى شناسد. پول اعتبارى و پول فلزى در آن دخالت ندارد.
گذشت زمان در آن تغییر ایجاد نمى کند. رشد جمعیت, ,تقسیم کار,, تخصصى شدن تولید, رشد روزافزون فنآورى و .. . نمى تواند در آن دگرگونى اصولى پدید آورد.
۶. رساندن حق به صاحب حق, و اصل خدشه ناپذیر رعایت عدالت, در همه حال, براى همه کس, و در هر جا و زمان, روح و اساس دین است.
هر وجدان سالمى آن را مى پذیرد و هر کس از عدم دستیابى به حقوق و بى عدالتى در سطح خانواده, جامعه و جهان مى رنجد.
این دو اصل از اصول موضوعه و ملاک براى ارزیابى عملکردها و رفتارها و دیگر اصول دانسته مى شود, و حجیت آن ها از دلیل بى نیاز است.
استوارى آن ها به حدى است که هر امرى متضاد با خود را از هستى ساقط مى کند. بر اساس این دو اصل و نیز بر محور پیام قرآن که پاداش احسان جز احسان نباید باشد, در جامعه اى که نرخ تورم همچنان رو به فزونى مى رود, لازم است در قرض الحسنه ها و وام ها, هنگام بازپرداخت, محاسبه نرخ تورم منظور شود, و قرض الحسنه بر اساس قدرت خرید پول و ارزش زمان پرداخت آن انجام گیرد تا این سنت ارزنده و نیک در جامعه پایدار بماند, و نیکوکاران از این ناحیه, جز در مواردى که خود آگاهانه به آن اقدام کنند, به ستمى ناخواسته گرفتار نیایند, و پاداش نیکوکارى خود را از دست رفتن توان قدرت خرید پول, و ناتوانى و درماندگى نیابند, و تهیدست و بى چیز نشوند.
۷. مسإله گردآورى ,پس انداز,ها و سرمایه گذارى براى طرح هاى بزرگ تولیدى, و ایجاد اصلاحات زیربنایى و سامان یابى اقتصادى در نظام اسلامى به وسیله عقدهایى چون شرکت, ,مضاربه, ,جعاله, مزارعه, و ,مساقات, قابل حل است, و در این میان, عقد شرکت, شیوه اى عادلانه و اساسى است که هر گاه به گونه اى واقعى از آن استفاده شود, بازده و رشد اقتصادى حاصل از آن بسى بیش تر از نظام ربوى است. با برنامه ریزى درست و معرفى نهادها و افراد به وسیله دولت و با نظارت و کنترل مناسب و اصولى مى توان افزون بر بانک ها, شرکت هاى تعاونى سرمایه گذارى را پدید آورد, و از این طریق, گذشته از ایجاد اشتغال, به اهداف بزرگ اقتصادى دست یافت, و رشد افراد جامعه را به گونه اى همگون و بر اساس حق آنان تإمین کرد. آرزوهاى مردم کم درآمد و صاحبان پس اندازهاى اندک, شکل گیرى واقعى چنین شرکت ها و بانک هایى است; امینان دلسوزى که سپرده هاى آنان را در روندى سودآور و بسامان و هدفمند به کار اندازند و منافع آنان در جامعه پاس داشته شود.
طبیعى است که این امر در مواردى ممکن است با خطرهایى همراه باشد, و به شکست هایى بینجامد, و در نتیجه, سرمایه ها و اندوخته هاى مردم تلف شود. در چنین مواردى, دولت اسلامى پشتوانه این امر است, و ضامن پرداخت مالى که به حیات آن ها قوام دهد.
پى نوشت ها
۱. یمحق الله الربا (بقره (۲): ۲۷۶. خدا مال ربا را نابود مى کند.
ـ امام على(ع): ((اذا ارادالله بقریه هلاکا, ظهر فیهم الربا; چون خدا هلاک [ مردم] آبادى را بخواهد, در میان ایشان رباخوارى رایج مى شود)). (ترجمه الحیاه ج ۵, ص ۶۲۰)
۲. یمحق الله الربا, … و الله لا یحب کل کفار إثیم. بقره (۲): ص ۲۷۶ خدا مال ربا را نابود مى کند و … و خداوند ناسپاسان و بزه کاران را دوست نمى دارد.
۳. فبظلم من الذین هادوا حرمنا علیهم طیبات إحلت لهم وب’ … إخذهم الربا و قد نهواعنه و إکلهم اموال الناس بالباطل. نسإ (۴): ۱۶۰ و ۱۶۱. به سبب ظلمى که از یهودیان سرزد, نعمت هاى پاکیزه و حلال را بر آنان حرام کردیم,… و نیز بدان جهت که به رباخوارى پرداختند, با آن که از آن منع شده بودند, و به شیوه هاى نادرست اموال مردم را در اختیار گرفتند.
۴. پیامبر(ص): ((شرالمکاسب کسب الربا; بدترین کسب ها, کسب ربا است)). (ترجمه الحیاه: ج ۵, ص ۶۰۲)
۵. امام باقر(ع): ((اخبث المکاسب کسب الربا; پلیدترین کسب ها, رباخوارى است)). (همان, ص ۶۰۷)
۶. پیامبر(ص): ((ان اخوف ما إخاف على امتى من بعدى … الربا; یکى از ترسناک ترین چیزى که درباره امتم از آن بیمناکم, … ربا است)). (همان, ص ۶۰۸ و ۶۰۹)
۷. یا ایهاالذین آمنوا, اتقواالله و ذروا ما بقى من الربا, ان کنتم مومنین. بقره (۲): ۲۷۸. اى مومنان! از خدا بترسید, و رباى باقیمانده را واگذارید[ و فقط اصل مال خویش را بگیرید], اگر[ به راستى] مومنید.
۸. الذین یإکلون الربا … قالوا انما البیع مثل الربا. بقره (۲): ص ۲۷۵. کسانى که ربا مى خورند, … گویند: داد و ستد نیز مانند ربا است.
ـ پیامبر(ص): ((… ان القوم سیفتنون بعدى بإموالهم, … و یستحلون حرام الله بالشبهات الکاذبه و الاهوإ الساهیه, فیستحلون … الربا بالبیع; … پس از من این قوم[ مسلمان] با اموالشان آزموده مى شوند … و با شبهه هاى کاذب و هواهاى اغفال کننده, حرام خدا را حلال شمارند; پس … ربا را با[ کلاه شرعى در] معامله برخود حلال کنند)). (ترجمه الحیاه, ج ۵, ص ۶۰۹)
۹. امام على(ع): ((والله الربا فى هذه الامه اخفى من دبیب النمل على الصفا. (محمدباقر مجلسى: بحارالانوار, ج ۱۰۰, ص ۱۱۷) به خدا سوگند! ربا در میان مسلمانان, پنهانى تر از خزیدن مورچه روى سنگ صاف است.
۱۰. امام صادق(ع): ((فحرم الله الربا, لتفر الناس عن الحرام الى التجارات, و الى البیع و الشرإ … خداوند ربا را حرام کرد تا مردم از حرام به کسب و کار روى آورند و به خرید و فروش بپردازند)). (ترجمه الحیاه, ج ۵, ص ۶۱۰)
۱۱. امام رضا(ع): ((عله تحریم الربا … رغبه الناس فى الربح; علت تحریم ربا … تمایل یافتن مردم به سودخوارى است)). (همان, ص ۶۱۰ و ۶۱۱)
۱۲. امام رضا(ع): ((عله تحریم الربا … ذهاب المعروف, … و ترکهم القرض; علت تحریم ربا … بر افتادن کار خیر … و ترک قرض دادن به نیازمندان است)). (همان)
۱۳. امام رضا(ع): ((عله تحریم الربا لما فیه من فسادالاموال … فبیع الربا و شراوه و کس على کل حال, على المشترى و البایع; … علت حرام بودن ربا … این است که مایه تباهى اموال مى شود. … خرید و فروش ربوى در هر حال به زیان خریدار و فروشنده خواهد بود)). (همان)
۱۴. امام رضا:۷ ((… عله تحریم الربا … لما فى ذلک من الفساد و الظلم; … علت تحریم ربا … وجود فساد و شیوع ظلم در آن است)). (همان) .۱۵ امام باقر(ع): ((انما حرم الله الربا لئلا یذهب المعروف; … خدا ربا را از آن جهت حرام کرد که نیکوکارى از میان نرود)). (همان, ص ۶۱۸)
۱۶. امام صادق(ع): ((انما حرم الله عزوجل الربا لئلا تمتنعوا عن اصطناع المعروف; … خداى بزرگ ربا را از آن جهت حرام کرد تا شما از پرداختن به کارهاى نیک باز نمانید)). (همان, ص ۶۱۹)
۱۷. امام صادق(ع): ((… لوکان الربا حلالا لترک الناس التجارات و ما یحتاجون الیه; اگر ربا حلال باشد, مردم تولید و تجارت[ اصولى و درست] را رها مى کنند, و نیازهاى واقعى خویش و جامعه را از یاد مى برند)). (همان, ص ۴۰۴)
۱۸. الذین یإکلون الربا لا یقومون الا کما یقوم الذى یتخبطه الشیطان من المس .. . . بقره (۲): ۲۷۵ کسانى که ربا مى خورند, قوامى روان پریش و رفتارى جنونآمیز دارند.
۱۹. پیامبر(ص) به روایت امام صادق(ع): ((لما اسرى بى الى السمإ, رإیت اقواما یرید إحدهم ان یقوم و لا یقدر علیه من عظم بطنه. فقلت: من هولإ یا جبرائیل؟ قال: هولإ الذین یإکلون الربا…; چون مرا شبانه به آسمان بردند, کسانى را دیدم که مى خواستند از جاى برخیزند; ولى توانایى آن را نداشتند, و این به سبب بزرگى شکم آنان بود. گفتم: اى جبرئیل! اینان کیانند؟ گفت: اینان آن کسانند که ربا مى خوردند)). (ترجمه الحیاه, ج ۵ ص ۶۱۷)
ـ پیامبر(ص): ((لما إسرى بى الى السمإ رإیت رجالا بطونهم کالبیوت, فیها الحیات, ترى من خارج بطونهم, فقلت: من هولإ یا جبرائیل؟ قال: هولإ آکله الربا; .. . چون مرا شبانه به آسمان بردند, مردانى را دیدم که شکم هایى مانند خانه داشتند و در آن ها مارهایى بود که از بیرون شکم هایشان دیده مى شد. گفتم: اى جبرائیل! اینان کیانند؟ گفت: اینان رباخوارانند)). (همان)
۲۰. امام صادق(ع): ((ان للربا سبعین جزءإ ایسره ان ینکح الرجل إمه فى بیت الله الحرام[ … گناه و پلیدى] ربا داراى هفتاد جزء=[ درجه] است, که ساده ترین آن ها چنان است که مردى با مادر خویش در خانه خدا درآمیزد)). (همان, ص ۶۰۸)
۲۱. فان لم تفعلوا فإذنوا بحرب من الله ورسوله. بقره (۲): ص ۲۷۹. و اگر چنین نکنید[ و دست از رباخوارى برندارید], اعلان جنگ با خدا و رسول خدا بدهید.
۲۲. امام على(ع): ((لعن رسول الله(ص) الربا, و آکله, و بایعه, و مشتریه, و کاتبه, و شاهدیه; … پیامبر خدا, ربا و خورنده و خریدار و فروشنده و نویسنده و گواهان آن را لعنت کرده است)). (همان, ص ۶۱۲)
۲۳. پیامبر(ص): ((من إخذ الربا وجب علیه القتل; … هر کس ربا گرفت, کشتن او واجب است)). (همان)
۲۴. امام صادق(ع): ((… عن ابن بکیر قال: بلغ اباعبدالله(ع) عن رجل, إنه کان یإکل الربا, و یسمیه اللبا, فقال: لئن إمکننى الله منه لاضربن عنقه; … به امام صادق(ع) خبر رسید که مردى ربا مى خورد و آن را ((لبا)) (فله, آغوز) مى نامد. فرمود: ((اگر خدا مرا بر او قدرت مى داد, گردن او را مى زدم)). (همان, ص ۶۱۳)
۲۵. امام باقر(ع): ((یستتاب آکل الربا, کما یستتاب من الشرک; … ربا خوار را چنان باید توبه داد که مشرک را توبه مى دهند)). (همان, ص ۶۱۴)
۲۶. من ذا الذى یقرض الله قرضا حسنا فیضاعفه له وله إجر کریم. حدید (۵۱): ۱۱ کیست آن که خدا را قرض بایسته دهد تا آن که خدا توانمندىاش را دو چندان سازد, و پاداشى کریمانه برایش منظور دارد.
ـ پیامبر(ص): ((… و من اقرض ملهوفا فإحسن طلبته … إعطاه الله بکل درهم الف قنطار من الجنه; هر کس به نیازمند ورشکسته مالى وام دهد, و به نیکى باز پرداخت آن را بخواهد, … خداوند براى هر درهمش, میلیون ها برابر, از بهشت به او مى دهد)). (الحیاه, ج ۶, ص ۹۷)
۲۷. امام صادق(ع): ((جمیل بن دراج قال: قلت له: … انا نخالط نفرا من اهل السواد فنقرضهم القرض, و یصرفون الینا غلاتهم فنبیعها لهم باجر و لنا فى ذلک منفعه … فقال: لابإس … . جمیل بن دراج مى گوید: به امام صادق(ع) گفتم: ما با گروهى از روستائیان معاشرت داریم و به آنان قرض[ وام بدون بهره] مى پردازیم: از این رو آنان محصولاتشان را نزد ما مىآورند, و ما با درصدى کارمزد براى آن ها مى فروشیم, و از این کار سود مى بریم. امام(ع) فرمود: اشکالى ندارد. (حر عاملى: وسائل الشیعه, ج ۳, ص ۱۰۶)
۲۸. لینفق ذوسعه من سعته. طلاق (۶۵): ۷. هر کس توانایى مالى[ و امکانات اقتصادى] دارد, باید از دارایى هاى خود[ به افراد ناتوان و کم درآمد] انفاق=[ کمک بلاعوض] کند.
۲۹. مانند مواردى که در اثر پاره اى از بحران هاى اقتصادى, کیان نظام اسلامى به خطر افتد یا به سبب وضعیت خاص جامعه و نظام ربوى حاکم بر روابط بین المللى, چاره اى جز به کارگیرى آن باقى نماند. در این موارد تا زمانى که موقعیت بحرانى حاکم است, بر اساس روایات اضطرار مى توان به طور موقت وجود ربا را در نظام اقتصادى و بانکى پذیرفت.
پیامبر(ص): ((رفع عن امتى … ما اضطروا الیه; هر گاه مردم چاره اى جز ارتکاب حرام نیابند, حکم حرمت از آنان برداشته مى شود. (محمد رىشهرى: میزان الحکمه, ج ۸, ص ۴۲۶)
پیامبر(ص): ((کلما اضطرالیه العبد فقد احله الله له, و اباحه إیاه; به آن چه انسان مضطر شود, خداوند آن را برایش حلال مى کند, و آن را براى او مباح مى گرداند. (همان, ج ۵, ص ۴۹۶)
۳۰. امام على(ع) به روایت امام صادق(ع): ((لیس بین الرجل و ولده ربا; بین پدر و فرزند ربا جایز است. (حر عاملى: وسائل الشیعه, ج ۱۲, ص ۴۳۶)
ـ امام صادق(ع): لیس … بین المرإه و بین زوجها ربا; بین زن و شوهر ربا نیست. (همان, ص ۴۳۷)
۳۱. امام باقر(ع): ((من اقرض رجلا ورقا فلا یشترط الا مثلها, … و لا یإخذ منکم رکوب دابه او عاریه متاع, یشترط من اجل قرضه; هر کس به فردى پول قرض دهد, جز مثل آن را نستاند, … و نمى تواند به سبب قرضى که داده است, استفاده از وسیله نقلیه وام گیرنده, یا عاریه گرفتن کالایى را از او شرط کند. (همان, ج ۱۳, ص ۱۰۶)
نویسنده: سیدهادى حسینى
منبع: فصلنامه اقتصاد اسلامی
